1755'te Portekiz'in Gücünün Sorgulanmasına Neden Olan Büyük Lizbon Depremi

1755'te meydana gelen ve tahminen 60.000 ile 100.000 arasında insanın ölümüne sebep olan deprem, aynı zamanda o dönemler güçlü bir konumdaki Portekiz'in gücünün sorgulanmasına da sebep olmuş. İnceliyoruz.
1755'te Portekiz'in Gücünün Sorgulanmasına Neden Olan Büyük Lizbon Depremi

nedir, ne değildir?

büyük lizbon depremi olarak da bilinen bu deprem 1 kasım 1755 tarihinde, yerel saat ile 09.40’da gerçekleştiği düşünülüyor. depremin büyüklüğü 8.5 ila 9.0 arasında bir değerde tahmin ediliyor. deprem toplam 10 dakikanın üzerinde sürelerde gerçekleşen 3 ayrı şok olarak meydana geliyor. bu depremin şiddet ise 11 (aşırı) olarak belirlenmiş.

deprem, anakaradan yaklaşık 200 kilometre açıklarda atlantik okyanusu’nda gerçekleşti. can kaybının 10 bin ila 100 bin arasında olduğu düşünülmekte ki bu o dönem için gerçekten büyük bir sayı. bu deprem, modern sismolojinin ve deprem mühendisliğinin doğumuna yol açan bir deprem. bu yüzden tarihteki önemi de biraz daha fazla. avrupalı, yaşadığı felaketten ders çıkartmasını iyi bilmiş. 18 yüzyılın ortalarında deprem mühendisliği ve sismoloji gibi şeyler konuşulmaya başlanıyor. tabii unutulmamalı, sismoloji ve sismograf denen aletin atası bizim medeniyetimizin geldiği bölgeden, asya'dan çıkmadır. lâkin avrupa'nın yaşadığı aydınlanma, dindeki dogmaları bırakıp bilime ve bilimsel düşünceye yönlenmesi onları bugünkü konumlarına getirdi.


bu yıkıcı deprem, azizler günü olarak adlandırılan, hristiyanlık için fevkalade kutsal ve özel bir günde meydana geliyor. depremin 3 ila 6 dakika arasında sürdüğü düşünülmekte. deprem gerçekleştikten aşağı yukarı 40 dakika sonra da tsunami limanı vuruyor. o dönemlerde birkaç başka deprem olduğundan, tam olarak zayiat belirlenemiyor. bildiğiniz üzere bu afet zaten sabahın erken saatlerinde meydana geliyor. inançlı halk, azizler günü'nü kutlamak için kilise ve katedrallere doluşmuşken bu deprem gerçekleşiyor.

ayrıca bu deprem sadece yer sallantısı olarak zarar vermiyor. maalesef çok yok edici bir deprem; öncelikle bu sarsıntı gerçekleşiyor, ardından tsunami vuruyor ve dehşet verici yangınlar lizbon kentini sarıyor. böyle düşündüğümüzde 100.000'e yakın insanın vefat etmiş olması hiç şaşırtıcı değil.

tabii bu deprem, birçok sanatçıya ilham oluyor

mesela 1 kasım 1755 lizbon depremi’ni tasvir eden bir bakır gravürü burada görebilirsiniz:


şehrin ne denli yıkıma uğradığı net bir şekilde görülüyor. işte bu aletsel dönem önceki depremlerin şiddetine, büyüklüğüne ve yıkımına böyle tarihi kaynaklardan yardım alınarak karar veriliyor. yazıtlar okunuyor, günlükler okunuyor, kaynaklar okunuyor, gravürler, tablolar, resimler inceleniyor ve sonunda da buradan bir çıkarım yapılıyor.

bu sefer de bir alegoriyi paylaşacağım. lizbon'da doğan ve lizbon'da vefat eden, muhtemelen bu depremi orada yaşamış bir ressam olan joao glama stroberle tarafından yapılan ve 1755 lizbon depremini tasvir eden bir alegori buradan görülebilir:


tabii bu deprem, üstüne bilimsel çalışma yapılması çok mümkün olan bir deprem değil. o yüzden ben elimden geldiğince 2-3 farklı kaynaktan okumaya çalıştım. bir başka kaynakta ise depremin 75 binden fazla insanın hayatını yok ettiği ve doğanın tecrübe ettiği en yıkıcı doğal felaketlerden birisi olduğu yazmakta. bu depremin, kutsal olan azizler günü’nde meydana gelmesi de birçok soruyu beraberinde getirdi. bu depremin kutsal azizler günü'nde gerçekleşmesi, kiliselerin yerle bir olması, yangınların ve tsunami felaketinin oluşması kiliseye olan itikat ve itimadı yerle bir etti. felsefik, dinsel ve politik açıdan birçok eleştiri başladı.

depremle alakalı bir diğer kaynak olarak bunu okuyabilirsiniz. lizbon şehri ve lizbon depremiyle alakalı fena bir yazı çıkartmamışlar. depremin yaşandığı günü güzel anlatmışlar. ayrıca resim, tasvir ve fotoğraflarla da desteklemişler.

bu deprem günümüzdeki isimleriyle ispanya, fransa, isviçre, italya ve fas gibi ülkelerde hissedildi. ancak depremi en kötü yaşayan ülke tabii ki portekiz oldu. önce depremle sallanan, sonra tsunami vuran ve yangınlarla boğuşan lizbon kendi uzun bir süre kendine gelemedi. bununla alakalı da şurada vereceğim kaynağı inceleyebilirsiniz daha fazla bilgi almak için. depremin yaşandığı günü, gerçekleşen artçı şokları, şehrin yanmasını ve tsunami olaylarını gayet güzel bir dille anlatmışlar.

görsel kaynaklara gelecek olursak

1 kasım 1755 lizbon depremi ile alakalı yapılmış bir video paylaşacağım. maalesef türkçe kaynak bulamadım video olarak da. sadece bir deprem videosunda kısa bir bölümde bahsedilmiş ama o da sadece depremin gerçekleştiği tarihi vermekte. tam tersine, aşağıda izleyeceğiniz videoda güzel bir animasyon yapılmış. depremin nerede ve nasıl gerçekleştiği, sarsıntının yaptığı tahribatı, tsunaminin lizbon kentini vuruşunu ve şehrin nasıl yandığını güzel bir canlandırmayla anlatmışlar:


goethe'nin yorumu

altmış bin kişinin (belki de daha fazla) bir saniyede yok olduğu bu felaketin dinsel inançlarını nasıl sarstığını johann wolfgang von goethe şöyle anlatır:

"almış olduğu ilk din derslerinde o kadar düşünceli ve merhametli olarak tasvir edilen, yerle göğü yaratan tanrı, kötülerle birlikte iyileri de aynı felakete maruz bırakmakla, hiç de bir baba gibi hareket etmemişti. çocuğun genç ruhu, bu tesirlerden kurtulmak için, boş yere uğraşıp duruyordu; zira böyle bir hadisenin nasıl telakki edilmesi gerektiği hususunda, bilgelerle fıkıh alimleri bile anlaşamadıklarından, bu âdeta imkânsızdı."

portekiz açısından değerlendirecek olursak

azizler yortusu (azizler günü) yıldönümüne denk gelen bu deprem portekiz içindeki siyasi gerginliği yükseltmiş ve ülkenin sömürgeleri üstüne olan gayretlerini baltalamıştır. portekiz sömürge imparatorluğu bu sarsıntıdan sonra sömürgeleri üzerinde etkisini yitirmeye başlamış, hindistan limanlarıyla hint okyanusu ticaretini ingilizlere kaptırmış, dağılma sürecine girmiştir.

son söz

1 kasım 1755 lizbon depremi öyle bir depremdir ki; yüzde seksen beşi yıkılan kentin yeniden yapılandırılmasında yaşadıklarından ders almasını bilen duyarlı yöneticiler ve halk sayesinde dört kattan fazla yapı yapılmasına izin verilmemiştir. avrupalılar yüzlerce yıl önce olan depremden ders almasını bilmişken biz değil 17 ağustos 1999'dakini, 23 ekim 2011 van depremini bile unuttuk gittik... istanbul'u gökdelenlerle doldurup anadolu'yu da allah'a emanet ettik.