Günümüz Petrol Ticaretini Kafanızda Oturtmanızı Sağlayacak Bir Sosyal Ağ Analizi

Ticaret ve dolayısıyla da siyasetin baş aktörlerinden biri olan petrolü hep duyuyoruz, hep konuşuyoruz ve haberlerde hep görüyoruz. İşte tüm bu petrol ticaretini daha iyi anlamanızı sağlayacak, bunun röntgenini çeken ve isabetli grafiklerle donatılmış bir analiz.
Günümüz Petrol Ticaretini Kafanızda Oturtmanızı Sağlayacak Bir Sosyal Ağ Analizi
iStock

aşağıdaki yazı, yenilenebilir enerji kaynaklarına rağmen hâlâ önemini koruyan ve ülkelerin dış politikasını etkileyen petrol ticaretinin sosyal ağ analizidir.

ön özet: sanayi devrimi üçe ayrılır. birinci, ikinci ve üçüncü sanayi devrimidir. ikinci sanayi devriminden sonra ticaretin gelişmesiyle ve ulaşım araçlarına olan talebin artmasıyla birlikte petrole olan talep hızla artmıştır. bu da petrolün çok önemli bir kaynak olmasını sağlamıştır.

abd'nin 2017 yılında enerji tüketimini ve petrolü kullandığı alanları aşağıdaki görselden görebilirsiniz.


günümüzde yenilenebilir enerji kaynaklarına yapılan yatırımlara rağmen, petrol önemini korumaktadır. bu araştırmada amaç ülkelerin petrol ticareti ile ilgili sosyal ağları ortaya çıkarmaktır. 134 ülkenin içinde bulunduğu sosyal ağda ülkelerin 2016 yılındaki petrol ithalat ve ihracatını veri olarak kullandık. bunun yanı sıra geçmiş petrol fiyatlarına, ülkelerin petrol rezervlerine, ülkelerin petrol tüketimine, dünyanın en büyük petrol şirketlerine ve gelirlerine değineceğiz.

kaynak: https://atlas.media.mit.edu/en/

yazı neyi amaçlamaktadır?

bu yazı herkesçe çok iyi bilinen petrol ve ticaretinin şemalarla anlatılmasını içerir. burada amaç hangi ülkenin hangi ülkeyle ticaret yaptığını, petrol piyasasını en çok domine eden ülkeyi ve ülkelerin petrol ticaretini şemalarla anlatıp insanların akıllarında daha çok yer edinmesini sağlamaktır. yani bir bakıma petrol konusunda bildiğiniz konuları görsel olarak canlandırmaktır.

öncelikle sosyal ağ analizi nedir onunla başlayalım. sosyal ağ dediğimiz zaman birçoğumuzun aklına twitter, facebook, instagram geliyor. haklısınız fakat bu öyle bir şey değil.

sosyal ağ analizi nedir?

aslında insanların diğer insanlarla olan her türlü resmi, resmi olmayan ilişkilerine sosyal ağ diyebiliriz. daha kolay olması açısından, kafamızda bir görüntü canlandıralım. cinayet bürolarında bulunan tahtaları bilirsiniz. o tahtada şüpheliler vardır ve şüpheliler arasındaki bağlantılar bulunarak katile ulaşılmaya çalışılır. şimdi burada o insanların yerine ülkeleri koyacağız ama bunu gephi dediğimiz program aracılığıyla yapacağız. gephi'ye alternatif olarak bir program daha var o da (bkz: pajek) sizi daha fazla sıkmak istemiyorum, sosyal ağlar birçok önemli kurum tarafından kullanılıyor. abd'nin saddam'ı sosyal ağ analizi yaparak bulduğu söylenir. bunun yanında pazarlamada ve psikolojide kullanılır.

aşağıdaki görselde saddam'ın bulunması için yapılan sosyal ağ analizini göreceksiniz:


gephi sosyal ağ analizi yaparken bizlere bazı hesaplar yapar. çok ayrıntıya ve tekniğe girip sıkılmanızı istemiyorum ama yazıyı anlamak için bunları bilmemiz gerekiyor.

bu hesaplamalar nelerdir?

1. average degree (ortalama derece): 134 ülkenin her birinin ortalama kaç ülkeyle ticaret yaptığını gösteriyor.

2. ağırlıklı ortalama: neredeyse hiç ticaret yapmayan ülkeler olduğu için ağın içindeki ülkelerin ağırlığına göre ortalama verir. bu ortalama yukarıdaki ortalamaya oranla çok daha iyi sonuç verdiğinin kanaatindeyim.

3. graph density (grafik yoğunluğu): kişilerin/ülkelerin arasındaki ilişkinin yoğunluğunu gösterir. daha açmak gerekirse, eğer bu oran yaptığınız analizde " 1 " çıkıyorsa, ağda bulunan herkesin birbirleriyle bağlantısı var demektir.

4. closeness centralization (merkeze yakınlık): bu ağın en önemli aktörü anlamına gelir. yani kişinin/ülkenin ağdaki diğer ülkelere olan uzaklığını içerir. birbirinden farklı ülkeleri birbirine bağlar. kuşkusuz bunlar petrol rezervi zengin olan ülkelerdir.

5. average clustering coefficient (ortalama kümelenme katsayısı): bir ülkeye petrol satan ülkenin, petrol satılan ülkenin komşularına da petrol sattığını gösteren hesaplamadır.

şimdi gephi ile yapılan hesaplamalara bakalım:

bu değerlerin ne anlama geldiğini aşağıda teker teker inleyeceğiz.


sosyal ağ analizini anladıysak izninizle başlıyorum.

petrolün çok yakın tarihiyle başlayalım

bunun için arap ülkeleri ve israil'in petrol krizine bakalım. bilenlerin bakmasına gerek yok. yüzeysel bir şekilde yazılmıştır. ntv'ye ait bir metindir.

son yüzyılda önemli çatışmalara, hatta savaşlara neden olan petrol, ilk kez 6 ekim 1973’te başlayan arap-israil savaşı’nda doğrudan doğruya silah olarak kullanıldı.
amerika birleşik devletleri’nin israil’i desteklemesine tepki gösteren 10 arap devleti, 17 ekim’de bu ülkeye petrol ambargosu uygulamaya başladı. daha sonra hollanda’da ambargoya dahil edildi ve yıl sonuna kadar bütün batı avrupa ülkelerine ambargo uygulanmaya başladı. 10 ülke ayrıca fiyatlarını da artırmaya başladı. 1973 yılının başlarında 3.5 dolar seviyelerinde seyreden petrolün varil fiyatı, 1974 yılına gelindiğinde 13 dolara ulaşmıştı.
1974 yılında kriz bitmiş, daha doğrusu petrolün varil fiyatı 13-15 dolar aralığında sabitlenmişti. ancak bu durum fazla sürmedi ve önce 1979 yılındaki iran devrimi, ardından 1980 yılında başlayan iran-ırak savaşı ikinci yükseliş dalgasını başlattı.
iran petrolünün piyasadan çekilmesiyle fiyatlar iki yıl içinde 38 dolara kadar çıktı. bu tarihten itibaren nijerya’nın ve kuzey denizi petrolü’nün artması fiyatların gerilemesini sağladı. petrol fiyatları 1985 yılına kadar yavaş yavaş 25 dolara geriledi. bu tarihte suudi arabistan’ın da üretimi artırmasıyla fiyat bir anda 10 dolara indi.
1990 yılında körfez krizi’nde ulaşılan 33 dolar seviyesi dışında, petrol fiyatları 1985-1995 yılları arasındaki on yıllık dönemde, 10-20 dolar bandında seyretti.
1996 yılından itibaren hızla gerilemeye başlayan petrol fiyatlarının, 1999 yılının ocak ayında, 1974 yılından sonra ilk kez 10 doların altına inmesi üzerine opec petrol bakanları toplanarak üretimi kısma kararı aldı. bu tarihten sonra petrolün varil fiyatı, kararlı bir şekilde, 10 dolardan 33 dolara kadar çıktı.
fiyatların sürekli yükselmesi, gelişmiş ülkelerin tepkisine yol açınca opec önce nisan ve temmuz aylarında iki kez üretim artırdı, ancak fiyatlar 30 doların üzerinde seyretmeye devam etti.
bunun üzerine opec petrol bakanları fiyatların 20 iş günü boyunca 28 doların üstünde kalması durumunda üretimi otomatikman artırma kararı aldı.

kaynak: http://arsiv.ntv.com.tr/news/29924.asp


yıllara göre petrol fiyatları


dünyanın günlük petrol tüketimi ve dünyanın petrol rezervleri

kaynak: http://www.energybc.ca/oil.html

ülkenin petrol tüketimi ve üretiminin büyüklüğü, petrol şirketlerinin büyüklüğü ile doğrudan orantılıdır.

dünyadaki en büyük 25 petrol şirketinin sosyal ağları ve sıralaması


şimdi 25 şirketin sosyal ağ analizini yapalım


tabloya göre, en büyük 25 petrol şirketinin arasında dört çin, dört amerika şirketi ile iki fransa ve iki rusya şirketi var. bu sosyal ağ ve grafik bugün abd, çin ve rusya rekabetini açıklayan faktörlerden biridir.

dünya petrol ticaretinin sosyal ağ analizi

bu analizde, 2016 yılı dünya ithalat ve ihracat verilerine göre 134 ülkenin petrol ticaretinin sosyal ağ analizi yapılmıştır. veriler https://atlas.media.mit.edu/en/visualize/tree_map adresinden alınmıştır. 134 ülkenin sosyal ağ analizinin grafiği aşağıdaki gibidir.

grafik “gephi” ile yapıldı.


yukarıdaki görseli anlamadıysanız, petrol ticaretinin en büyük aktörlerine dünya haritası üzerinden bakabilirsiniz;


gephi ile yapılan hesaplamaları inceleyelim

1. average degree (ortalama derece): ülkelerin petrol ticareti yaptığı ülkelerin sayısını gösterir. yukarıda yaptığımız hesaplamada 8,733. bu yüzden her ülke ham petrolde ortalama 8 ülke ile ticaret yapıyor. 134 ülkedeki 36 ülkenin derecesi aşağıdaki gibidir:


avrupa birliği ve amerika birleşik devletleri her iki ülkeye de ambargo uyguladıkları için zengin petrol rezervlerine sahip olmalarına rağmen iran ve venezuela bu listeye dahil edilmedi. listedeki ilk 15 ülkede dünyanın değerli petrol şirketleri var. bu listedeki en şaşırtıcı ülke hollanda. hollanda bu petrol ticaretini royal dutch shell ile yapıyor. kazakistan, jeopolitik konumu nedeniyle birçok ülkeye petrol ihraç ediyor. rusya sadece avrupa'nın ihtiyacını karşılıyor. bu dünya haritası üzerinde kolayca görülebilir. libya'nın ticaretinin neredeyse tamamı avrupa ülkeleriyle yapılmaktadır. en büyük sebep jeopolitik konumdur. arap baharı'ndan nasibini alan libya'da dünyanın en kaliteli petrolü çıkmaktadır. küba sadece siyasi nedenlerle rusya ile ticaret yapıyor (2016 yılına göre). resmi kayıtlara göre, 2016 yılında suriye, yalnızca lübnan ile $5.000 tutarında petrol ticareti yaptı. iran petrolü sadece asya ülkelerine satıyor. resmi kayıtlara göre, kuzey kore yalnızca katar ile ticaret yapıyor. bu nedenle, bazı ülkeler dışındaki diğer ülkeler (çin, abd, hollanda, küba, kuzey kore) güvenlik ve siyasi nedenlerden dolayı en yakın ülkelerle ticaret yapıyorlar.

libya'nın kaliteli petrolüyle ilgili haber:

https://www.yenisafak.com/…i-petrolu-libyada-309567

2. average weighted degree (ortalama ağırlık derecesi): sosyal ağın ağırlıklı ortalaması 4.269'dur. bu nedenle, her veri noktasının nihai ortalamaya eşit katkı sağlaması yerine, bazı veri noktaları diğerlerinden daha fazla “ağırlık” katmaktadır. tüm ağırlıklar eşitse, ağırlıklı ortalama aritmetik ortalamaya eşittir. sosyal ağımızdaki en büyük ülkeler dışında, diğer ülkeler de komşularıyla ticaret yapıyor. bu açıdan bakıldığında, her ülkenin ortalama dört ülke ile ticaret yaptığını düşünebiliriz. bu sonuç ortalama dereceden daha doğrudur.

petrol ticaretindeki önemli ülkelerin ağırlıklı ortalaması;


sosyal ağın merkezinden uzaktaki ülkeler daha az sayıda ülkeyle işlem yapıyor. bu ülkelerin sayısı oldukça fazla.

3. graph density (grafik yoğunluğu): sosyal ağın grafik yoğunluğu 0,060 (% 6) 'dır. bu, olası tüm ağ bağlantılarının yalnızca yüzde altı olduğu anlamına gelir. tüm aktörlerin birbirine bağlı olduğu ağlarda, yoğunluk değeri 1 olacaktır. yüksek yoğunluklu değer, ağdaki aktörlerin birbirlerine daha güçlü bir şekilde bağlandığını ve birbirlerinden izole edilmediğini gösterir.
sosyal ağın merkezinden uzaktaki ülkeler yalnızca büyük ülkelerle(hollanda, amerika, çin) veya zengin petrol rezervine sahip ülkelerle ticaret yapmaktadır. bu sosyal ağda, bütün ülkeler birbirine bağlı değildir. ağın merkezinin çok uzağındaki ülkelerden bunu anlayabilirsiniz. birçoğu yoksul ülkelerden oluşmaktadır.


4. closeness centralization (merkeze yakınlık): bu ağda 134 adet ülke var, bazı ülkeler diğer ülkeleri birbirine bağlar. şöyle düşünelim. 5 kişilik arkadaş grubunda 1,2,3,4,5 kişi var. 1. kişi herkesi tanıyor. 1. kişi 2 ve 3 numaralı kişilerle çok samimi ama 4 ve 5 numaraları kişileri de tanıyor. 1. olmazsa 2. ve 3. kişiler 4 ve 5 ile görüşemez. bunu ülke durumunda düşünürsek listenin en başında petrol rezervi çok yüksek olan ülkeler yer alıyor. bu hesabı neden yapıyoruz çünkü birbirine bu kadar bağlı ve çok kalabalık bir ağda bunları saymak ve ayırt etmek çok zor olur bu yüzden gephi bizim için hesaplıyor.

sonuçlara aşağıdan bakılabilir:


suudi arabistan, nijerya, abd, kazakistan ve libya birçok ülkeyle ticaret yapıyor.

sağdaki grafik hollanda'ya aittir. soldaki amerika birleşik devletleri'ne aittir.

bu sonuç bize petrol pazarındaki küreselleşmenin arttığını gösteriyor. türkiye'nin petrol zengini komşusu olmasına rağmen, türkiye petrolünü hollanda'dan ithal ediyor. listedeki ilk beş ülke yüksek teknolojili ülkeler ama bir istisna var, kazakistan.

kazakistan'ın sosyal ağ grafiği:


dünya haritasına bakalım;


kazakistan çok önemli ve güvenli ticaret yollarının üzerinde yer alıyor, petrolü çok kolay bir şekilde satıyor.

5. average clustering coefficient (ortalama kümeleme katsayısı): ne demiştik hatırlayalım; bir ülkeye petrol satan ülkenin, petrol satılan ülkenin komşularına da petrol sattığını gösteren hesaplamadır.

analizimizde küreselleşmeye rağmen, bu oran %17'dir.


listedeki ülkeler dünyanın merkezinden uzak. bu ülkeler gelişmiş ülkeler olmadığından petrol piyasasının aktörlerinden petrol alıyorlar. bu, petrol piyasasının tekelleşmesinden kaynaklanmaktadır.

arjantin'i inceleyelim:


arjantin beş ülkeyle ticaret yapıyor. arjantin ile ticaret yapan ülkeler de birbirleriyle ticaret yapıyorlar. bu ülkelerin yakınlığı ile ilgili. arjantin brezilya ve abd'ye yakın. nijerya ile deniz ticareti yapmaktadır.

finlandiya'yı inceleyim;


finlandiya komşularıyla ticaret yapıyor. bu ülkeler birbirine yakın. sonuç olarak, komşu ülkeler birbiriyle petrol ticareti yapıyor. bu ülkelerin ortak noktası rusya.

piyasanın en büyük oyuncularından birisi olan hollanda'ya bakalım:


bu pazardaki hollanda, bu ticareti neredeyse pek çok ülkeyle yapıyor. hollanda dışındaki pek çok ülke, komşusu ile bu ticareti yapıyor.

sonuç

bu çalışmada, petrol ticaretinin sosyal ağını analiz ettik. bu tespitlerin çoğu insanlar tarafından bilinmesine rağmen, bunu grafik olarak gösterdik. bu araştırmanın en şaşırtıcı ülkesi kesinlikle hollanda ve kazakistan'dır.

ilk bölümde, ülkelerin ağdaki dereceleri hesaplandı. listedeki ilk 5 ülkeden ikisi aşırı kalabalık (çin, hindistan), diğer 3 ülke ise gelişmiş ülkeler (hollanda, abd ve ispanya). 134 ülkenin ortalama 8 ülke ile ticaret yaptığını bulduk.

ikinci bölümde, derecenin ağırlıklı ortalamalarına baktık. bu sonuç ilk sonuçtan daha kesin. birçok ülke sadece pazar lideri (hollanda ve amerika) veya komşu ülke ile ticaret yapıyor. bunlar ağın merkezine uzak olan az gelişmiş ülkelerdir. örneğin: tanzanya, fiji, jamaika, yemen ve belize.

üçüncü bölümde, ağdaki herkesin birbiriyle ticaret yapmadığını gördük. 134 ülkede en fazla bağlantı sayısına sahip ülkeler gelişmiş ülkelerdir. gelişmemiş ülkeler petrol ticaretinden fazla pay alamazlar.

dördüncü bölümde, listelenen ilk beş ülke yüksek petrol rezervine sahip ülkelerdir. bu ülkeler, ağın merkezinde yer alırlar çünkü petrol ihraç eden ülkelerdir. suudi arabistan, rusya, nijerya, amerika, kazakistan ve libya en üstte yer alır.

beşinci bölümde, petrol taşımacılığı maliyeti ve petrol kaynaklarına olan uzaklığı nedeniyle zengin ülke dışındaki tüm ülkelerin komşularıyla ticaret yaptıklarını gördük.

sonuç olarak, petrol ticaretinin en büyük payı abd, çin, hollanda, rusya ve hindistan'dan geliyor. petrol talebinin nüfus ve ülkenin gelişmişlik düzeyi ile ilgili olduğunu gördük.

aslında dünya, petrol ticaretinde beşten büyük değilmiş.

(bkz: dünya beşten büyüktür)

son olarak 2016 yılına ait petrol ihracat ve ithalatını sizinle paylaşıp yazıyı sonlandırıyorum.


2016 yılında dünyada 592 milyar dolar değerinde petrol ihracatı olmuş ve 616 milyar dolar değerinde petrol ithalatı olmuş. bu rakamlar bile tek başına petrolün hala ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.

kaynak: https://atlas.media.mit.edu/

okuyan herkese çok teşekkür ederim.

Tam Bir Fiyat Performans Ürünü Olan Huawei P Smart 2019'un İncelemesi

Çayınızı Kahvenizi Alın Gelin: Başlangıçtan Günümüze Petrolün Siyasi Çekişmelerle Dolu Hikayesi