Kuzey Anadolu Fay Hattı 1948 Yılında Nasıl Keşfedildi?

İTÜ Maden Fakültesi Genel Jeoloji Profesörü İhsan Ketin tarafından 1948 yılında keşfedilen Kuzey Anadolu Fay Hattı ve bu hattın keşfiyle ilgili bilgilendirici bir yazı.
Kuzey Anadolu Fay Hattı 1948 Yılında Nasıl Keşfedildi?

kuzey anadolu fay hattı; 1948 senesinde, istanbul teknik üniversitesi maden fakültesi genel jeoloji profesörü ihsan ketin tarafından keşfedilmiş ve haritalanmış olan fay hattıdır. bu yazı içerisinde ihsan ketin'in bunu nasıl yaptığı, hangi dönemde ve ne metotlarla yaptığı üzerine naçizane birkaç şey söylemek isterim. ayrıca ihsan ketin'in bizzat yazmış olduğu bir makaleyi de burada paylaşmayı arzu ederim. şunu da ilave etmeliyim ki: türkiye cumhuriyeti tarihinde ve aletsel dönemde bu topraklarda yaşanmış en büyük deprem olan 7.9 moment magnitüd büyüklüğündeki 26 aralık 1939 erzincan depremi de bu fay hattı üzerinde yaşanmıştır.

öncelikle ihsan ketin'in 1948 senesinde geologische rundschau dergisinde yayınlamış olduğu kuzey anadolu fay hattı haritasına bir göz atalım:


1938 senesinde, almanya'daki jeoloji doktorası programını tamamlayarak türkiye'ye dönen ihsan ketin, 1938 ile 1948 seneleri arasında türkiye cumhuriyeti'nde yaşanan büyük depremleri incelemeye başladı. ihsan hocanın nasıl bir dehâ olduğunu, ne derece öngörülü bir insan olduğunu anlatmak için o dönemin jeoloji dünyasında ne tarz bir görüşün kabul görüldüğünden de bahsetmek gerekiyor. o dönem, türkiye'de ve dünya yerbilimlerinde kabul edilen görüş: dünyanın ısı kaybettiği ve bu sebepten dolayı büzüştüğü hasebiyle bu tarz hareketlerin meydana geldiği görüşüydü. bu hareketlerin bir levha hareketi sebebiyle olacağı görüşü ise tam olarak safsata şeklinde yorumlanıyordu. hatta 1906 senesinde yaşanan 18 nisan 1906 san francisco depremi'ndeki (ki san andreas fay hattı yapısı itibarıyla kuzey anadolu fay hattı'na çok benzetilir) yer değiştirmeler bile bu görüşün kabul görülmesini sağlamamıştı. 1920 senesinde alfred wegener'in ortaya attığı "kıtaların hareketi teorisi" ise zırvalık olarak addedilmişti.

İhsan Ketin

dünya yerbilimleri aleminin 1965 senesinde tam olarak kabul edeceği levha tektoniği kuramını taa 1948 senesinde temel alarak kullanacak isim ise ihsan ketin olmuştu.

başladığımız hikayeye tekrar dönecek olursak: 1938-1948 tarihleri arasında, türkiye cumhuriyeti üzerinde gerçekleşen majör depremleri araştıran ihsan ketin; türkiye'nin kuzey anadolu bölgesinde gerçekleşen depremlerin, sahilden 100 kilometre kadar uzakta ve buna paralel bir şekilde muntazam bir hat üzerinde olduğunu fark etti. o dönem genel olarak kabul edilen görüş ile bunu açıklayamayınca, alfred wegener'in kıtaların hareketi teorisi çerçevesinde bu durumu yorumladı ve 1948 senesinde, dünyanın ileri gelen prestijli dergilerinden birisi olan geologische rundschau dergisinde, üstte paylaştığım, haritayı yayınladı. işte kuzey anadolu fay hattı'nın fark edilmesi, incelenmesi, yorumlanması, bulunması ve haritalanması bu şekilde olmuştu. daha milletin tartışmaya bile değer görmediği, saçmalık olarak yorumladığı ve o tarihten neredeyse 20 sene sonra kabul edilecek bir teoriyi temel alarak böyle bir fay hattını haritalamayı başarmıştı ihsan hoca.

tabii bu başarısıyla birlikte iyice ünlenen ihsan ketin, 1981 senesinde tübitak bilim ödülü'nü, 1988 senesinde ise almanya'nın verdiği en büyük, avrupa'nın ise yerbilimleri alanında verdiği en prestijli 3 ödülden bir tanesi olan gustav-steinmann madalyası'nı kazandı. şunu da belirtelim: bu ödülü kazanan ilk türk bilim insanı ve, celal şengör ile birlikte, bu ödülü şu ana kadar kazanabilen 2 türk bilim insanından birisi olmayı başardı.

ihsan ketin, 12 şubat 1969 tarihinde yayınladığı, kuzey anadolu fayı hakkında isimli makalede aşağıdaki tanımlamaları yaptı:

"takriben 1100 kilometre uzunluğundaki kuzey anadolu fay hattı, tek bir kayma düzlemine sahip olmayıp, birçok parçalardan oluşmaktadır. yerine göre 500 ila 1000 metre genişliğe sahip bir fay zonu durumuna gelen bu fay hattında genel anlamda sağ yönlü yatay kayma hareketleri hakim olmuş; ancak bununla birlikte küçük ölçüde de olsa düşey hareketler de kendisini göstermiştir.

her seferinde, fayın kuzeyinde kalan arazi (güneydekine nazaran) göreceli olarak sağa ve aşağı doğru kaymıştır. depremler esnasında ölçülen yatay kayma miktarı 1.5 ila 4.3 metre, düşey kayma miktarı ise 0.4 ila 1 metre arasında olmuştur. ayrıca bu fayın; san andreas fay hattı, denali fay hattı, agua blanca fay hattı, atacama fay hattı gibi çeşitli benzerleri de dünya üzerinde bulunmaktadır."

tabii kuzey anadolu fay hattı üzerinde, tarihimiz boyunca yaşadığımız en acı depremlerin önemli bir kısmı vuku bulmuştur. aşağıda paylaştığım haritada, bu fay hattı üzerinde gerçekleşen ve moment magnitüd büyüklüğü 7.0 ve daha büyük olan depremleri görebilirsiniz:

kuzey anadolu fay hattı'nda yaşanan ve büyüklüğü 7 veya daha fazla olan depremlerin harita üzerindeki gösterimi

bu depremlerden bazılarını belirtecek olursak:

9 ağustos 1912 tekirdağ depremi - 7.4 mw
24 ocak 1916 tokat depremi - 7.1 mw
26 aralık 1939 erzincan depremi - 7.9 mw
26 kasım 1943 çankırı depremi - 7.2 mw
1 şubat 1944 karabük depremi - 7.3 mw
18 mart 1953 çanakkale depremi - 7.2 mw
6 ekim 1964 bursa depremi - 7.0 mw
17 ağustos 1999 gölcük depremi - 7.5 mw
12 kasım 1999 düzce depremi - 7.2 mw

döneminin çok ötesinde bir zihne ve jeoloji bilgisine sahip olan, çok fazla insanımızı kaybettiğimiz, aslında çok düzenli depremler yaratan ve önlem alması çok basit olan bir fay hattını tanımlayan, bunu da haritalayıp dünyaya tanıtan ihsan ketin hocamıza saygımızı ve rahmet dileklerimizi iletelim. gerçekten türkiye cumhuriyeti için ve tüm dünya jeolojisi için büyük bir keşif yapmıştır kendisi.

kaynaklar:

> cumhuriyet bilim teknik 262. sayısı "ihsan ketin ve kuzey anadolu fayı'nın keşfi: türk yerbiiliminin büyük başarılarından biri" makalesi, 21 mart 1992
> ihsan ketin - kuzey anadolu fay hattı hakkında makalesi (mta dergisi)
> researchgate - kuzey anadolu fay zonunun kinematiği