Otobüslerdeki Vın Sesinin Kaynağı Olan Fren Sistemi: Retarder Hakkında Önemli Bilgiler

Otobüslerde yavaşlama esnasında duyduğumuz "vınnn..."sesinin kaynağı olan fren teknolojisine dair detaylı bir çalışma prensibi kılavuzu, bir motor ustasının kaleminden.
Otobüslerdeki Vın Sesinin Kaynağı Olan Fren Sistemi: Retarder Hakkında Önemli Bilgiler

retarder'ın nasıl çalıştığından daha çok nasıl kullanıldığı konusunda bilgi vermek istiyorum. olumlu ve olumsuz yanları, eksileri ve artıları ile inceleyelim. bu yazıda otobüsler baz alınacaktır.

ağır vasıtalarda bulunan ayak freninin tek başına kullanımı tehlikeli sonuçlar ortaya çıkarabilir. şu haberlerde çok sık duyduğumuz "freni patlayan tır dehşet saçtı" gibi haberlerin çoğu doğruyu yansıtmaz, çünkü fren patlaması gibi bir durum söz konusu değildir ve hava ile çalışan fren sistemleri patladığında fren sistemi tamamen kilitlenir güvenlik açısından. sistemin havası bir patlama neticesinde boşalmaya başlar ise, frenler de yavaş yavaş kendi kendini tutmaya ve en sonunda taşıtın durmasına sebep olur. neden fren tutmuyor o zaman derseniz, cevabı balataların aşırı ısınıp tutuş kabiliyetini tamamen kaybetmesidir. yani sistem çalışır fakat ateş haline dönen balatalar kampana üzerinde kayar gider. bu kesinlikle şoför hatası ya da araç üzerinde bulunan bir eksiklik sebebiyle oluşan durumdur. 20 tonluk yükle rampa aşağı sadece fren kullanarak inen bir kamyonun frenleri bir müddet sonra tutmaz.
bazen bakımsız bir ağır vasıtanın balataları tamamen biter ve yine güvenlik pimi yerinden çıkıp, belirli bir tekerin fren sisteminin boşa çıkmasına, ardından diğerlerine daha fazla yük bineceği için daha erken ısınmasına sebep olur.

bu sorunların üstesinden gelmek için mühendisler yıllarca yardımcı fren sistemleri konusunda araştırmalar yapmış ve günümüzde retarder denilen sistemi ortaya çıkarmıştır. egzoz freni, powertard, retarder, intarder gibi.

direksiyon yanından çektiğiniz bir kol, aşağılarda bir yerlerde üç farklı sistemden birini aktif hale getirir:


bunlar

retarder

intarder


telma

voith retarder bu işin babası, en eskisi ve en konforlusu olarak bilinir

çalışma prensibini kısaca şu şekilde özetleyebiliriz; arka tekerlerden motora giden şaft üzerine bir pervane takılır, bu pervane kutuyla kapatılır ve içi boş bir şekilde durur. siz kolu önden çektiğiniz zaman kademe kademe içine yağ basılır ve pervanenin kanatlarına çarpan yağ şaft'ın dönüşünü yavaşlatır ve doğal olarak otobüs yavaşlar. kullanım sonucu ısınan sistem motor suyu ile soğutulur ve aşırı kullanımda ısındığı için sensörler tarafından kademe kademe devre dışı bırakılır. ilk kol çekildiğinde sistemin tam anlamı ile devreye girmesi iki ya da üç saniye kadar sürer.

intarder'da ise böyle bir kutu yoktur

biraz daha küçültülmüş haliyle şanzıman içerisinde aynı görevi yerine getirir. yani şaft üzerinden değil de şanzıman içerisindeki dişliler üzerinden yavaşlatma sağlanır. interder daha hızlı ve kontrollü sonuçlar verir. yolcuların uykusunu getiren ve adına şiirlerin yazıldığı o meşhur 'viiiiııınnn' sesi bir nebze olsun bertaraf edilmiştir.

telma ise elektrik ile çalışır

bobinler içerisinden geçen şaft, mıknatıslanma etkisi ile sürtünme olmadan yavaşlatılır. şehir içi belediye otobüslerinde bu sistem kullanılır ve ayarsız bir telma, otobüs içindeki yolcuları yumurta gibi çırpar. "nasıl frene basıyorsun kardeşim" muhabbeti çok olur halk otobüslerinde. sorun şoförün frene ani basması değil, telma'nın zart diye ani bir şekilde devreye girmesinden kaynaklanır. telma bakımsız bir sistemdir. çok kullanılması durumunda yanık kokusu gelir. uzun yol çalışan araçlardan ziyade, uzun frenleme gerektirmeyen şehir içinde çalışan otobüsler ile küçük otobüslerde bulunur.

retarder çok faydalı bir sistem olsa da, doğru kullanılmadığı zaman özellikle yağmurlu havalarda kazalara sebep olabilir. örneğin iki üç yıl önce pamukkale'den antalya istikametine giden ve içerisinde turistlerin olduğu otobüs, tavas'tan serinhisar bölgesine yaklaşırken ıslak zeminde kaymış ve takla atarak şarampole uçmuştur. dört turistin öldüğü kazada şoförün hatalı rotarder kullanmasının yanında, otobüsün de teknik olarak sıkıntılı olduğu ortaya çıkmıştır.

markasını vermeyeceğim bazı otobüslerde ilginç bir hız sabitleme sistemi bulunur ve bu sistem fren pedalına son bastığınız anı hafızaya alır. rampa aşağı inerken son bastığınız hız geçilirse, retarder ani bir şekilde devreye girer ve hızı düşürmeye çalışır. yağmurda imdat freni çekmek ile aynı şeydir. otobüs arka tekerlerden kaymaya başlar ve otobüsün kaydığını anlayan kontrol ünitesi, retarder'ı devre dışı bırakır. saniyeler içerisinde retarder üç dört defa devreye alınıp bırakılabilir kontrol ünitesi tarafından ve şoförün otobüsü zaten panik haliyle toparlamasına izin vermez. o kazada şoför 85 civarı bir hızda frene basmış, rampa aşağı inen otobüs ıslak zeminde 87'yi görünce retarder devreye girmiş ve virajda otobüsü savurmuştur. bu bir kaza sebebidir ve birçok kez yaşanmıştır. ayrıca türkiye'ye gelen çoğu otobüs, fabrika çıkışlı olarak 100 km/s hızına kilitlidir ve asla geçmezler. şoför dalgınlıkla rampa aşağı inerken 103 km/s hızına kadar gelirse, retarder tam güç devreye girip otobüsü 100 hızına çekmeye çalışır ama zemin ıslak ise geçmiş olsun.

profesyonel bir şoför tarafından retarder ıslak zeminde de gayet güzel kullanılır fakat üreticilerin bu sistemi; limitleme, hız sabitleme, mesafe ayarlayıcısı gibi donanımlara entegre etmeleri, bir çok kazaya sebep olmuştur. işi bilen bir şoför bu sistemleri kullanmasını gayet iyi bilir ve sizi güvenli olarak gideceğiniz noktaya ulaştırır. retarder sebebiyle oluşan kazaların çoğu şoför hatası yüzünden kaynaklanır ve çoğu şoför zemin durumuna göre hangi sistemlerin devreye alınıp alınmayacağı konusunda fikir sahibi değildir. her şey kulaktan dolma bilgilerle yürümektedir.

bunların yanında bazı otobüslerde egzoz freni vardır. basitçe motor üstünden egzoz çıkışı kapatılarak silindir içlerindeki gazların çıkışına izin verilmez ve sıkışan hava yüzünden pistonlar yavaşlar ve motor devrine bağlı olarak otobüste yavaşlar. düğmesi sol ayak tarafında ve tabanda bulunur.


retarder'ın en sık karşılaşılan arızası keçe patlatmasıdır. keçesi patlak bir otobüs motor kaputu üstünü nokta nokta yağ haline getirir ve otobüse arkadan bakınca bunu anlarsınız. bu tek başına retarder arızasını göstermez. motor bölümünde olabilecek yağ kaçakları da aynı etkiyi gösterebilir. rampa aşağı bir otobüsün arkasından inerken ön camınıza yağ zerrecikleri geliyor ise o otobüsün retarder keçesi yüksek ihtimalle patlaktır.

bazı otobüsler retarder devreye girince belirli bir kademede fren lambalarını yakmazlar. bu bazen ciddi sorunlara sebep olur ve aniden yavaşlayan bir otobüs size sıkıntı çıkarabilir. temsa otobüsleri her zaman fren lambalarını yakar. mercedes otobüsleri yavaşlama hızına bağlı olarak fren lambalarını yakar.