Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının Döviz Rezervi Yeterli Hacimde Olmayabilir mi?

Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankasının döviz kurlarına müdahalesinde önemli rol oynayan döviz rezervleri konusunda açıklayıcı bir yazı.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının Döviz Rezervi Yeterli Hacimde Olmayabilir mi?

financial times'ın merkez bankası'nın rezervlerinin göründüğünden daha az olduğu iddiaları sonrasında rezervler ne kadar olmalı, yetersiz mi değil mi soruları bütün hafta döndü. futbol yazarları dahi cevap verdi. ben de eksik kalmak istemedim açıkçası. tabi yanıma birkaç saygın otoritenin ve akademisyenin görüşlerini aldım ve bu yazı aynı zamanda "uluslararası piyasalarda neden arjantin'le aynı fiyatlamaya tabi tutuluyoruz"un da cevabı oldu. evet, başlayalım.

bir merkez bankası neden yabancı para rezerv tutar?

çünkü yurtdışından kendi parası ile borçlanamıyordur ülke yani kendi parası dünyada kabul gören bir para birimi değildir. dolayısıyla ödemelerini yabancı para üzerinden yapacaktır. bu sebepten ötürü, ne avrupa merkez bankası ne fed ne de bank of japan'in bilançolarında yabancı para rezerv bulunmaz. sadece altın bulunur, bu da eski bir alışkanlıktan ileri gelir. ikinci sebep, 1997'de doğu asya'daki gibi ödemeler dengesi krizi yaşaması ihtimaline karşı ya da kurlara yapılabilecek bir saldırıyı bertaraf etmek için rezerv bulundurur. nitekim, doğu asya ülkeleri 1997'de sütten ağzı yandığı için yoğurdu üfleyerek yer, dünya'da en fazla dolar rezervi olan ülkelerdir bunlardır.

ancak rezerv para bulundurmanın da bir maliyeti vardır. çünkü bu rezervlere de bir miktar faiz ödenir. öyleyse bu işin bir dengesi olmalıdır. hem gereğinden fazla faiz ödemeyecek kadar hem de kur şoklarını atlatmaya yetecek ve kreditörlere güven verecek kadar döviz rezervi bulundurmak gerekir. bununla ilgili birçok akademik çalışma bulunmakta.


2 tane de sıkça kullanılan oran mevcut

1. rezerv/kısa vadeli dış borç

bu oranda kısa vadeden kasıt 1 yıl ve rezervden kasıt kullanılabilir rezerv yani net rezerv. bu oranın diğer bir adı guidotti-greenspan kuralıdır. arjantin eski maliye bakanı ve fed eski başkanı alan greenspan'in konuya ilişkin çalışmaları üzerine adlandırılmış. otoriteler bu oranın 1 olması gerektiğini söylüyor. yani bir merkez bankasının, ülkeye bir sene boyunca sıcak para girişi olmadığı takdirde dış borç ödemelerini gerçekleştirebilecek rezervi bulunması gerekiyor.

2. rezerv / (ithalat/12)

bu oran rezervlerle kaç aylık ithalatımızı ödeyebildiğimizi gösteriyor. bu oranın da minimum 3 olması isteniyor. yani 3 aylık ithalatı ödeyebilecek rezervinizin bulunması bekleniyor.

peki türkiye ne durumda? 

aşağıda imf veritabanından çektiğim haritadan görülebileceği üzere türkiye'nin rezervlerinin dış borçlarına oranı arjantin'le beraber alarm veriyor: oran 0,5'in altına doğru gidiyor. yani kısa vadeli dış borçlarımızın yarısını bile ancak karşılıyor rezervler. oranı yüksek bir ülke göstermek gerekirse çin mesela: 2,34. "x milyar dolar rezervimiz var" gibi ifadeler kafamızı karıştırıyor, rasyolar daha basit, net ve kıyaslanabilir. neden arjantin'le aynı fiyatlandırmaya tabi tutuluyoruz diyenlere bir cevap niteliğinde bir harita. bu gidişatta temel faktör türk lirasının zaman içerisinde değerinin düşmesi ve volatilitesidir.


bunlara ek olarak imf tarafından oluşturulan "assessing reserve adequacy" (rezerv yeterlilik oranı diyebiliriz) denen bir rasyo var. adamlar baya yazmış, çizmiş. ülke bazında maruz kalınan kur riski, piyasalardaki volatilite, ülkenin makroekonomik politikaları gibi kriterler hesaplamaya katılarak ülkenin optimal rezerv seviyesi hesaplanmış. burada da olması istenen oran 1 - 1,5 arasında. ancak türkiye güncel verilere göre 0,7 ile dünya'da en altlarda yer alıyor. arjantin'in oranı ise 0,61.

özetlemek gerekirse

rezervlerimizi büyüklük bazında değil ülke olarak maruz kaldığımız risk bazında, özellikle gelişmekte olan diğer ülkelerle mukayese ederek ve objektif olarak değerlendirmemiz hepimizin faydasına olacaktır. yanlış okuduğumuz her veri bizi 5-10 yıl geriye götürebilir.

daha fazla vakti olanlar için:

mahfi eğilmez'in konuyla ilgili güzel yazıları var ancak alıntılamayı yasakladığı için buraya ekleyemiyorum. "kendime yazılar" isimli blog sayfasından takip edebilirsiniz.

https://www.imf.org/external/np/spr/ara/

https://en.m.wikipedia.org/…guidotti–greenspan_rule

Merkez Bankası'nın Dolara Müdahaleleri Uzun Vadede Neden Etkili Olamaz?