Üretimi, ABD-Çin İlişkilerinin Paralelinde Başlayıp Gelişen Tayvan F-16'sı: AIDC F-CK-1

Adını Çin Cumhuriyeti'nin eski devlet başkanı olan Chiang Ching-kuo'dan bu uçağın ilginç hikayesi ve teknik özelliklerini anlatan bir yazı.
Üretimi, ABD-Çin İlişkilerinin Paralelinde Başlayıp Gelişen Tayvan F-16'sı: AIDC F-CK-1

aidc f-ck-1, bir f-16 what if'iyle başlayıp ilginç tarihi olaylar sebebiyle ortaya çıkan bir uçaktır

öncelikle kısaca bu uçağın arka planına bakalım. tayvan bilindiği gibi çin ile problemler yaşayan bir ülke. fakat ülkenin uluslararası arenada ülke olarak tanınmayışının tayvan hava kuvvetlerine getirdiği zorluklar mevcuttur. 1980'li yıllara gelindiğinde çin hava kuvvetleri daha modern uçakların geliştirilmesi için çalışmalara ve ek olarak sovyetlerden daha kapsamlı uçaklar almaya başladı. bu durum tayvan için giderek sıkıntı yaratmaktaydı.


tayvan jet çağıyla birlikte f-86, f-100 ve f-104 gibi birçok abd savaş uçağını envantere aldı. fakat tayvanın gelişmiş savaş uçağı diyebileceğimiz ilk alımı f-5e/f tiger ii uçaklarıdır. 1973'ten itibaren aidc, lisans altında 242 f-5e ve 66 f-5f olmak üzere 308 adet f-5 üretti.


fakat tayvan'ın envanterde bulunan eski savaş uçaklarını yenilemesi gerekiyordu. bundan ötürü tayvan abd'den savaş uçağı tedariki için planlamalar yaptı. fakat o dönem reagan-li xiannian ilişkilerinden ötürü abd-çin arası epey iyiydi.

Reagan-li Xiannian

reagan çin ile ilişkilerin tayvan'dan ötürü bozulmamasını istemiyordu. bundan ötürü tayvan'a silah satışlarının yapılmasını yasaklamıştı. tayvan bu dönemde f-16 için istekte bulunmuştu fakat f-16'lar için yeşil ışık çıkmamıştı. (f-16'larını ancak 2000'li yıllarda alabildiler.)


tayvan buna ek olarak f-16'ların kırpılmış bir versiyonu olan f-16/j79'a talip oldu. f-16/79 uçağı f-16 a/b'lerde kullanılan pw-f100 motorları yerine f-4 ve f-104'lerde kullanılan daha güçsüz j79 motorunu kullanan bir versiyondu. fakat abd yönetimi bu alımı da reddetti.

F-16/j79

tayvan son olarak f-5e üzerinden geliştirilen f-5g/f-20 tigershark uçağına talip oldu. f404 motoruna sahip bu uçak aim-7 gibi radar güdümlü füzeler kullanabilmekte ve o dönemki çin uçakları için yeterli aviyonik ve kabiliyete sahipti fakat abd yönetimi bu alımı da reddetti.


f-20 için


tayvan için istenilen bütün projeler reddedilmişti

tayvan bu duruma bir çıkış aramaktaydı. tayvan başkanı chiang ching-kuo yerli savunma sanayisini geliştirmeye karar verdi ve 28 ağustos 1980'de aidc'ye yeni bir savaş uçağı tasarlamasını gerektiğini söyledi.

başlangıçta aidc xf-6 olarak kavramsal tasarım projesine başladı. fakat o dönem tayvan'ın böyle bir uçak teknolojisi yoktu. bunun için daha basit bir projeye yöneldiler. ilk olarak tayvan'ın o dönemler ürettiği/üreteceği at-3 jet uçakları üzerine modifikasyonlar yapılması düşünüldü.


aidc ürettiği at-3 jet eğitim uçaklarının üzerinde çalışmalara başladı. xa-3 (lei ming) olarak adlandırılan bu projede uçaklara 30mmlik makineli top, an/apg-66t radarı gibi sistemler takılarak hafif saldırı uçağı üretilmesi planlandı. fakat xa-3 platformu manevra yeteneği, stabilite gibi sorunlardan ötürü daha çok deneysel bir uçak olarak kaldı. yapılan çalışmalar aidc fck-1 uçaklarının gelişmesinde önemli rol oynadı. xa-3 sadece 1995 yılında çatışma sahasında bir kez denendi ve 2 adet üretildi.

XA-3 (Lei Ming)

1982 yılında reagan çin ile ilişkileri geliştirmeye devam ederken, bölgedeki dengeleri de bozmak istemiyordu. sscb'yi çin üzerinde dengelerken, çin'in dengesi ise tayvan tarafından dengelenmeliydi. reagan 1982 abd-çin bildirisini "altı güvence" ile dengelemeye karar verdi. altı güvence anlaşmasıyla tayvan'ın önündeki silah geliştirme engelleri kalkıyordu. bu durum tayvanın geliştirdiği silahlara amerikan teknoloji yardımı ve maddi destek yapılabileceği anlamına gelmekteydi. uçağın tasarım aşaması başladı.

tasarım 4 farklı aşamaya bölünmüştü

ying-yang, "yükselen kartal": uçak gövdesinin geliştirilmesi aşaması . general dynamics ile işbirliği yapıldı.
yun-han, "bulut adam": uçak motorunun ve tahrik sisteminin geliştirilmesi. garrett ile işbirliği yapıldı.
tien-lei, "gökyüzü gök gürültüsü": aviyonik sistemlerin geliştirilmesidir. lear astronics, litton, marthin baker, smitshs industires ile işbirliği yapıldı.
tien-chien, " gökyüzü kılıcı ": havadan havaya füzelerin geliştirilmesi.

uçak gövdesinin geliştirilmesi aşamasında uçağın performans ve gereksinimleri tespit edildi, farklı tasarımlar masaya koyuldu. f-15, f-5, saab gripen gibi birçok uçağa benzeyen tasarımlar yapıldı. uçak son olarak f-16 ve f/a-18'in melezi diyebileceğimiz bir yapıya ulaştı.


motor aşaması ise f-ck-1 uçağı için epey zorlu bir süreç oldu

tayvanlılar o dönem ge f404 veya pw f100 gibi daha kabiliyetli motorları istemekteydiler. fakat uçağa bu tarz gelişmiş motorların takılması çin ile gerilim oluşabileceğinden abd tarafından izin verilmedi.

abd tarafı j85, j79 gibi daha eski ve güncel olmayan motorları teklif etti. fakat tayvan bunu kabul etmedi. alternatif olarak avrupalı motor üreticileri ile iletişime geçen tayvan buradan da sonuç alamadı. tayvan'ın isteklerine sadece abd'li garrett firması olumlu yanıt verdi. garrett firması olumlu yanıt vermişti fakat garrett firması genel olarak iş jetlerine motor üretmekteydi. afterburner-art yakıcı sistemi olmayan motorların bir savaş uçağına adapte edilmesi gerekmekteydi. tayvan bu noktada şanslıydı. o dönem garrett ve isveçli volvo flygmotor şirketi tfe731 motorunun , üzerinden afterburner yetenekli tfe1042 motorunu geliştiriyordu. bu motor gripen projesinde f404 ile yarışıyordu. garrett iki tfe1042 ile f404'den daha fazla verim iddia ediyordu. fakat isveç burada iki tfe1042 motorlu gripen yerine tek f404 motorlu gripeni seçince bu proje boşta kaldı. ıtec ve garrett motor üzerinde çalışmalara devam etti. f-ck-1 projesinin ana ayağını oluşturacak bu motor için performansta artış sağlandı:


çin'den gelen baskılardan kaçınmak için abd hükümeti, fck-1 projesinde tayvan ile işbirliği yapan tüm amerikan şirketlerinden mütevazı kalmalarını istemişti. bu nedenle, tfe1042'nin "yalnızca afterburner'a sahip sivil motor tfe731 olduğu" algısı sürekli ulusal mecrada tekrarlandı. 1988 yılında itec mevcut motorun da geliştirilmesi için çalışmalara başladı. tfe1088 olarak geliştirilen bu motor f-ck-1'e supercruise yeteneği katmakta, itki gücünü %20-25 arttırmaktaydı. fakat bu proje 2000'li yıllardaki f-16, mirage 2000 alımlarından ötürü iptal edildi.

uçağın aviyonik kısmında ise an/apg-66 ve an/apg-67 baz alınarak geliştirilen gd-53 doppler radarı bulunmakta. uçakta radara ek olarak mil-std-1553b dijital veri yolu, honeywell h423 ataletsel navigasyon sistemi, tws-95 rhaws ve bendix-king hud sistemi bulunmaktadır:


uçağın genel kokpit yapısı ise f-16 kokpitine oldukça benzemektedir. uçağın fırlatma koltuğunu ise martin baker mark 12 oluşturmaktaydı.

tayvanlı bir füze firması olan csist ise f-ck-1 uçağı için çeşitli mühimmatlar geliştirmeye başlamıştı. aim-9 füzesinin muadili diyebileceğimiz sky sword i ve aim-120 füzesinin muadili diyebileceğimiz sky sword ii füzeleri csıst firması tarafından üretilmiştir. sistemlerin ilk atışları 1986da başlamış, 1991 yılında sky sword i füzesi, 1994 yılında ise sky sword ii füzesi üretime girdi. ilk olarak 1995-1996 tayvan boğazı krizinde kullanıldılar. nitekim sky sword ii füzesi o dönem tayvanın elindeki tek bvr füzeydi.

f-ck-1 a uçağının ilk uçuşu 28 mayıs 1989'da yapıldı

iki kişilik versiyon olan f-ck-1b uçağı ise ilk uçuşunu 10 temmuz 1990'da yapmıştır. uçağa füze entegrasyon çalışmaları ise 1992 yılında başlamıştır.

f-ck-1 uçakları başlangıçta 300 adetin üzerinde üretilmesi planlanıyordu. fakat projede yaşanan birçok sıkıntı, abd'nin tekrar çin ile sert bir tutuma girerek tayvan'a silah ambargosunu kaldırmasına yol açtı. abd toplamda 150 adet f-16 block 20 tayvan f-16 block 20 uçağının satışına izin verdi. buna ek olarak tayvan fransa'dan 60 adet de mirage 2000 siparişinde bulundu.

Tayvan Mirage 2000'leri.

toplamda 210 adet modern savaş uçağı alan tayvan f-ck-1 uçaklarından 131+6 (prototip) adet üretti. güncel olarak f-ck-1 uçaklarından 129 (103'ü tek, 26'sı çift kişilik) adeti envanterde.

2001 yılına gelindiğinde ise uçağın yeni bir versiyonu için çalışmalara başlandı. f-ck-1 c/d olarak adlandırılan bu projede uçağa çeşitli modernizasyonlar yapılmaya başlandı. f-ck-1 c/d görev bilgisayarı yenisiyle değiştirildi, elektronik karşı-karşı önlem sistemi yenilendi ıff sistemi yenilendi, radar sistemi güncelleştirildi, uçağa arazi takip sistemi yeteneği kazandırıldı. uçaklara cft yeteneği kazandırıldı. uçağın mühimmat kapasitesi de yükseltildi. 2009 yılında önce 71 uçak modernizasyona sokuldu. ardından tüm uçaklar modernize edildi.


f-ck-1 c/d uçakları 2 prototip olarak üretildiler. fakat sıfır f-ck-1 c/d uçak üretimi olmadı. uçakların modernizasyona tabii tutulma amacı soğuk savaş teknolojisinden 2000'li yılların teknolojisine geçiştir. nitekim bu fark kokpitte de görülmektedir.

f-ck-1 c/d kokpiti


f-ck-1 savaş uçağının mühimmatları ise şöyledir


makineli top sistemleri:
1x m61a1 vulcan topu

havadan havaya füzeler:
sky sword i
sky sword ii
aim-9 sidewinder
aim-7 sparrow

havadan satıha füzeler:
agm-65 maverick anti tank füzesi
hsiung feng ii anti gemi füzesi (harpoon muadili)
wan chien seyir füzesi (jsow muadili)

havadan bombalar:
mk-20 rockeye
mk-80 serisi mühimmatlar
çeşitli güdümsüz roketler ve eğitim bombaları

tayvan geçtiğimiz yıllarda ise sky sword ii füzesi üzerinden bir anti radyasyon füzesi geliştirmekte olduğunu bu füzenin de f-ck-1 projesine entegre edileceğini ve özellikle çin'in a2/ad konseptine karşı sead yeteneğini arttırmak istediğini belirtmiştir.

yine geçtiğimiz yıllarda f-ck-1 projesinin tasarımı üzerinden gidilerek at-3 eğitim uçaklarının yerini alacak bir eğitim uçağı projesi başlatılmıştır. ajt (advanced jet trainer) olarak adlandırılan proje 2019 eylülünde basına tanıtılmış, rollout töreninde prototipi gösterilmiştir. 

AIT (advanced jet trainer)

atj projesinde ilk uçuş 10 haziran 2020'de yapılmış, sistem t-5 brave eagle olarak adlandırılmıştır. toplamda 60 adet tedarik edilmesi planlanmaktadır. teslimatların ise 2026-2027 gibi bitirilmesi planlanmıştır.

 T-5 Brave Eagle

(savunma sanayii sadece bir silah üretim endüstrisi değildir. devasa bir dış politika aracı, devasa bir ekonomik güçtür. bu gücün ise nasıl bir doktrinle yönetileceği ciddi bir şekilde belirlenmelidir. örnek verecek olursak abd özelinde teen series uçaklarının ve o dönemki carter-reagan-bush ekolündeki askeri politikaların çok farklı ürünler doğurduğu bilinmelidir. hazır uçak üretme işine geldiysek, işin türkiye ayağına da şöyle kısaca bir not düşelim. milli muharip uçak, f-35 alternatifi bir platform olarak düşünülse de mmu projesinin ilk başladığı yıllarda bu iki uçağın birlikte görev yapacak olmasıdır. tf-x projesinde gövde içi pylonların som-b1/b2, akbaba gibi ağır mühimmatları nasıl taşıyacağı da bir tartışma konusudur. burada tusaş’ın tisu ve baykar firmasının mius ürünlerinin wingman konseptini ne kadar başarıyla sağlayabileceği önem arz etmektedir. 2000’li yıllardan itibaren f-35’in son insanlı uçak olacağı iddiası son deneysel çalışmalara göre artık imkânsız gözükmektedir. nitekim 5. nesil ve 6. nesil uçaklarda, artık safkan insan ve safkan yapay zekâ-makine kullanılmasından ziyade insanlı ve insansız sistemlerin ortak bir potada eritilmesi gerekmektedir. türkiye’nin de 5. nesil uçak üretmesi için 5. nesil düşünmesi gerekmekte, hem uçak teknolojilerine hem de wingman teknolojilerine ciddi bir yatırım yapması gerekmektedir. nitekim türkiye’nin f-35 projesinden çıkarılması sadece 100 uçağın getirdiği platform bazlı kayıplar düşünülmemelidir. burada uçakların platform olarak teşhisi yapılmalıdır. f-35 programındaki bakım, işletme, operatif kullanım gibi unsurların kabiliyet kaybı söz konusudur.)

kendisi gibi bir f-16 varyant ürünü olan mitsubishi f2 için


kaynakça:

https://en.wikipedia.org/…iki/aidc_f-ck-1_ching-kuo
https://zh.wikipedia.org/wiki/f-ck-1經國號戰鬥機
https://siyahgribeyaz.com/…tayvann-zgn-sava-ua.html
https://airforce-technology.com/projects/ching/
http://military-today.com/…/aidc_fck1_ching_kuo.htm
https://militaryfactory.com/…il.php?aircraft_id=422
https://fas.org/man/dod-101/sys/ac/row/idf.htmgörsel